Mae ymchwil arloesol a gynhaliwyd yng Nghymru yn trawsnewid sut mae darpariaeth gofal plant yn cael ei deall a’i darparu ledled Lloegr, gan fod tystiolaeth newydd yn dangos bod dadansoddiad manylaf y DU o ‘ddiffeithdiroedd gofal plant’ a ‘gwerddonau gofal plant’ wedi’i seilio ar ddulliau a ddatblygwyd gan academyddion Sefydliad Ymchwil a Data Cymdeithasol ac Economaidd Cymru (WISERD).
Mae’r ymchwilwyr yn WISERD – cydweithrediad rhwng pum prifysgol yng Nghymru sydd wedi’i ddynodi gan Lywodraeth Cymru fel Canolfan Ymchwil Genedlaethol – wedi treulio mwy na degawd yn datblygu technegau daearyddol datblygedig a elwir yn fodelau Dalgylchoedd Cyfnewidiol (FCA).
Mae’r rhain yn caniatáu i ddadansoddwyr fesur pa mor hawdd y gall teuluoedd gael mynediad at wasanaethau hanfodol yn seiliedig ar y cyflenwad, y galw, pellter, a’r drafnidiaeth sydd ar gael.
Mae’r fethodoleg amlfoddol, a grëwyd gan yr Athrawon Mitchel Langford a Gary Higgs o Brifysgol De Cymru (PDC), sy’n rhan o WISERD, wedi dod yn sylfaen ar gyfer dadansoddiad cenedlaethol o hygyrchedd gofal plant.
Mewn datganiad ffurfiol, cadarnhaodd Ofsted fod dull gweithredu Dalgylchoedd Cyfnewidiol Dau Gam Amlfoddol (MM2SFCA) WISERD yn ‘allweddol’ wrth alluogi’r sefydliad i fapio mynediad at ofal plant ar draws 180,000 o gymdogaethau yn Lloegr – gan nodi ardaloedd sydd â diffygion difrifol mewn darpariaeth.
Cydnabuodd Ofsted fod y dull wedi caniatáu iddo ‘gyfleu cymhlethdodau anghydraddoldebau gofodol a dosbarthiad adnoddau gofal plant mewn perthynas â galwadau’r boblogaeth’.
Mae’r mewnwelediadau sy’n deillio o hynny wedi llywio polisi cenedlaethol yn uniongyrchol, gydag Ofsted yn cadarnhau bod y canfyddiadau wedi’u rhannu gyda’r Adran Addysg a 10 Stryd Downing, gan helpu i lunio’r sylfaen dystiolaeth y tu ôl i raglen ehangu gofal plant £14 biliwn Llywodraeth y DU.
Mae’r dadansoddiad hefyd wedi cyrraedd y cyhoedd trwy’r Swyddfa Ystadegau Gwladol, a sefydlodd y fethodoleg sy’n seiliedig ar FCA yn ei hadroddiadau hygyrchedd gofal plant SYG a chyhoeddi mapiau rhyngweithiol ar lefel cod post, gan roi mewnwelediad digynsail i rieni ar fynediad i ofal plant yn lleol.
Mae’r gwaith hwn wedi ennyn sylw cenedlaethol, gyda sylw helaeth yn y cyfryngau, gan gynnwys gan ddarlledwyr cenedlaethol, gan godi ymwybyddiaeth o fynediad anghyfartal at ofal plant a’r heriau sy’n wynebu teuluoedd sy’n gweithio.
Mae arwyddocâd y prosiect wedi’i gydnabod gyda sawl gwobr fawreddog. Enillodd y gwaith diffeithdiroedd a gwerddonau gofal plant – wedi’i adeiladu ar fethodoleg WISERD – Wobr Pencampwr y Gymdeithas Ystadegol Frenhinol am Ragoriaeth mewn Ystadegau Swyddogol yn 2025 am ddarparu ‘mewnwelediadau newydd’ i fynediad at ofal plant ledled Lloegr. Sicrhaodd hefyd y Wobr Cydweithrediad Dadansoddi mewn Llywodraeth, a ganmolwyd am gryfder partneriaethau ar draws academia, y llywodraeth a diwydiant, a’r effaith ar benderfyniadau polisi go iawn.
Tynnodd sylwebaeth gan yr Athrawon Higgs a Langford, a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn The Geographical Journal, sylw at y prosiect fel enghraifft bwerus o fethodoleg academaidd sy’n llunio polisi cenedlaethol, gan nodi bod technegau FCA WISERD wedi darparu’r ‘peiriant dadansoddol’ y tu ôl i fodel hygyrchedd gofal plant hyperleol Lloegr.
“Mae gwaith WISERD wedi dod yn enghraifft flaenllaw o sut y gall ymchwil yng Nghymru yrru newid ledled y DU – gan wella dealltwriaeth, cefnogi teuluoedd, a chryfhau’r dystiolaeth y tu ôl i un o’r diwygiadau polisi cymdeithasol pwysicaf mewn cenhedlaeth,” meddai’r Athro Higgs.
“Mae’n dda gweld y prosiectau rydyn ni’n cymryd rhan ynddynt yn cael eu cydnabod am eu harloesedd a’u canlyniadau, ac mae’n enghraifft o sut y gall partneriaethau Cymreig fel WISERD ddod â manteision i lunwyr polisi nid dim ond yma, ond y tu hwnt i’n ffiniau ni hefyd.”
Ymddangosodd yr erthygl newyddion hon yn wreiddiol ar wefan Prifysgol De Cymru.