Beth yw treialon rheoli ar hap (RCTs)?
Gan ddeillio o faes meddygaeth, mae RCT au yn cael eu defnyddio fwyfwy i werthuso amrediad o ymyriadau cymdeithasol cymhleth, gan gynnwys y rhai sydd â’r bwriad o atal digartrefedd .
Fel arfer, mae pobl mewn treialon rheoledig ar hap yn cael eu rhannu ar hap yn ddau grŵp:
- Mae un grŵp yn cael y gwasanaeth neu’r driniaeth newydd.
- Mae’r grŵp arall yn parhau â’r gefnogaeth y byddent fel arfer yn ei derbyn.
Trwy gymharu canlyniadau rhwng y ddau grŵp, gall ymchwilwyr weld a yw’r dull newydd yn gwneud gwahaniaeth o’i gymharu â gofal arferol.
Beth oedd treial PHaCT?
Wedi’i ariannu gan y Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Iechyd a Gofal, cynlluniwyd PHaCT— talfyriad am Atal Digartrefedd, gwella iechyd i bobl sy’n gadael y carchar, i brofi dichonoldeb cynnal treial rheoledig ar raddfa lawn o ymyrraeth atal digartrefedd.
Cynhaliwyd yr ymyrraeth gan yr elusen Crisis ac roedd yn cynnig cymorth un-i-un i bobl oedd yn gadael y carchar ac oedd mewn perygl o brofi digartrefedd. Fel arfer, byddai angen i bobl yn y sefyllfa hon fynd at dîm tai eu hawdurdod lleol a chyflwyno eu hunain fel digartref.
Canolbwyntiodd PHaCT ar ddau garchar i ddynion yng Nghymru a Lloegr ac roedd yn cynnwys Prifysgolion Glasgow, Heriot-Watt, Wrecsam a Chaerdydd. Un agwedd ar y treial oedd archwilio a ellid defnyddio data gweinyddol cysylltiedig fel cofnodion gofal iechyd, i olrhain canlyniadau pobl dros amser.
Pam y gallai defnyddio data cysylltiedig helpu?
Gall dilyn i fyny gyda phobl o grwpiau na chlywir eu lleisiau yn aml, fel pobl sy’n gadael y carchar neu’n profi digartrefedd, fod yn heriol. Mae ansefydlogrwydd yn eu bywydau yn golygu bod angen mabwysiadu dulliau lluosog i gynnal cysylltiad. Mae cysylltu â data gweinyddol yn cynnig dull amgen posibl.
Mae data gweinyddol yn cael eu cynhyrchu trwy ryngweithiadau beunyddiol pobl â gwasanaethau cyhoeddus. Pan fydd y cymeradwyaethau a’r mesurau diogelwch cyfreithiol priodol ar waith, gall ymchwilwyr gysylltu data flynyddoedd neu hyd yn oed ddegawdau ar ôl i ymyrraeth ddod i ben, heb fod angen manylion cyswllt cyfredol.
Cyn ystyried a ddylai data cysylltiedig fod yn rhan o dreial rheoledig ar hap (RCT) ar raddfa lawn, roedd angen i PHaCT sefydlu a oedd y dull yn ymarferol gyda phobl oedd yn gadael y carchar ac oedd mewn perygl o fod yn ddigartref.
Yr hyn a wnaethom
Yn wreiddiol, roedd treial PHaCT wedi bwriadu cysylltu â data gofal iechyd a gedwir gan GIG Lloegr (NHS Digital gynt) a Banc Data SAIL. Y prif gwestiwn yr oeddem yn ceisio ei ateb oedd: Faint o gofnodion cyfranogwyr astudiaeth beilot y gellid eu hymgorffori yn amgylchedd SAIL a’u dilyn yn ymarferol gan ddefnyddio data cysylltiedig? Fodd bynnag, roedd cyfyngiadau amser yn golygu nad oedd yr elfen ddata gysylltiedig â GIG Lloegr yn ymarferol.
Cafodd cyfranogwyr eu cynnwys yn y cysylltiad prawf SAIL os:
- Cawsant eu recriwtio o garchardai Cymru.
- Oeddent wedi wedi cydsynio i’w data gael eu cysylltu.
- Nad oeddent wedi tynnu’n ôl o’r treial cyn ceisio’r cysylltiad.
Yr hyn a wnaethom ni ganfod
Er bod PHaCT wedi anelu at recriwtio 80 o bobl, dim ond 34 a ymunodd â’r treial, yn rhannol oherwydd oedi wrth sefydlu contractau a heriau gyda chasglu data mewn carchardai yn Lloegr.
O’r bobl a recriwtiwyd, roedd 17 yn bodloni’r meini prawf ar gyfer y cysylltiad prawf. Anfonwyd eu manylion yn ddiogel i SAIL:
- Gallai 11 allan o 17 o bobl (65%) gael eu dilyn gan ddefnyddio data cysylltiedig.
- Ni allai 6 allan o 17 o bobl (35%) gael eu dilyn gan ddefnyddio data cysylltiedig, oherwydd gwybodaeth ar goll neu o ansawdd isel sydd ei hangen i gyflawni cysylltiad.
O ystyried y sampl fach, ni chynhaliwyd unrhyw ddadansoddiadau ychwanegol i ddiogelu anhysbysrwydd pobl.
Dilynodd y treial PHaCT gyfranogwyr hefyd gan ddefnyddio dulliau olrhain cysylltiadau traddodiadol, gan gynnwys pobl enwebedig a swyddogion prawf. Ar ôl tynnu tri a dynnodd yn ôl, dim ond 3 allan o 31 cyfranogwr (10%) a ymatebodd i ddilyn‑ar dri mis.
Pam mae hyn yn bwysig?
Er mwyn deall a oes gan ymyrraeth effaith barhaol, mae angen i ymchwilwyr fesur canlyniadau dros gyfnodau estynedig o amser. Ond, fel y canfu PHaCT, gall hyd yn oed dilyniant tymor byr fod yn heriol gyda rhai grwpiau poblogaeth. Mae data gweinyddol cysylltiedig yn cynnig dewis arall addawol yn lle dulliau olrhain cysylltiadau.
Os yw cyfranogwyr yn cydsynio, gall ymchwilwyr gael mynediad at ddata gweinyddol a gedwir yn ddiogel gan sefydliadau fel Banc Data SAIL. Mae cysylltu data yn golygu bod treialon rheoledig ar hap (RCTs) yn:
- Colli llai o bobl dros amser, gan gadw’r gallu i ganfod newidiadau bach mewn canlyniadau.
- Gall fesur canlyniadau dros gyfnodau llawer hirach nag a fyddai’n ymarferol gan ddefnyddio dulliau olrhain cysylltiadau arferol.
- Gostwng eu costau o bosibl, gan y gall dilyniant cynhwysfawr gyda grwpiau na chlywir eu lleisiau yn aml fod yn ddwys o ran adnoddau.
Heriau a chyfyngiadau
Mae gan ddata gweinyddol gyfyngiadau pwysig, sy’n rhannu’n fras i ddau faes: pwy sy’n cael ei gasglu a beth sy’n cael ei fesur.
Mae pobl sy’n perthyn i grwpiau na‑chlywir eu lleisiau yn aml yn destun rhwystrau strwythurol a rhwystrau eraill i gael mynediad at wasanaethau, ac efallai y byddant yn eu hosgoi oherwydd profiadau negyddol yn y gorffennol. Mae hyn yn cynyddu’r tebygolrwydd eu bod yn absennol o ddata gwasanaethau cyhoeddus yn gyfan gwbl.
Hefyd, hyd yn oed lle mae pobl yn ymddangos mewn data gweinyddol, nid yw canlyniadau goddrychol fel llesiant neu foddhad bywyd yn cael eu cofnodi’n rheolaidd. Gan ddibynnu ar yr ymyrraeth sy’n cael ei gwerthuso a’i chanlyniadau arfaethedig, efallai y bydd gwerth data gweinyddol felly’n gyfyngedig fel rhan o ddyluniad RCT.
Ar lefel fwy ymarferol, mae datganoli yn ychwanegu cymhlethdod ychwanegol at ddata cysylltiedig mewn astudiaethau traws-DU, fel yr oedd yn wir gyda PHaCT. Gan fod rhai meysydd polisi wedi’u datganoli – gan gynnwys tai ac iechyd – mae gan Loegr, Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon setiau data gwahanol yn aml, gyda mesurau ychydig yn wahanol. Gall eu cyfuno olygu bod angen dulliau arbenigol, fel dadansoddiad ffederal lle mae data’n aros ym mhob gwlad ond yn cael eu dadansoddi mewn ffordd gydlynol.
Meddyliau terfynol
Dangosodd treial PHaCT fod defnyddio data cysylltiedig mewn lleoliad RCT yn bosibl, hyd yn oed ar gyfer grwpiau â sefyllfaoedd byw ansefydlog o bosibl, fel pobl sy’n gadael y carchar sydd mewn perygl o brofi digartrefedd.
Er ei bod yn galonogol y gallem ni o bosibl ddilyn i fyny gyda 65% o gyfranogwyr, mae lle o hyd i wella’r gyfradd hon. Yn nhreial PHaCT, dim ond cyfeiriad sefydlog diweddaraf pobl a gasglwyd gennym cyn mynd i’r carchar. Pe byddem wedi gofyn am hanes cyfeiriadau byr, efallai y byddai wedi cynyddu’r siawns o ddod o hyd i gofnodion pobl yn seiliedig ar y cyfeiriadau ychwanegol hyn.
Er bod cyfyngiadau ar ddata gweinyddol a’u cysylltiadau, gallai defnyddio data presennol helpu i gynnal treialon mwy dibynadwy a chost‑-effeithiol gyda chyfnodau dilynol estynedig, a thrwy wneud hynny gefnogi datblygiad gwasanaethau digartrefedd gwell.
Mae canlyniadau treial PHaCT bellach wedi’u cyhoeddi mewn:
- Papur yn crynhoi dyluniad y treial peilot a’i ganfyddiadau, sy’n cynnwys yr elfen ddata gysylltiedig.
- Papur ansoddol wedi’i ffocysu mwy ar weithredu’r ymyrraeth a’r broses dreial peilot.
Hoffai tîm PHaCT gydnabod yr holl ddarparwyr data a drefnodd fod yr holl ddata dienw ar gael ar gyfer ymchwil drwy Fanc Data SAIL.